A SERPE DE SÁ

A SERPE DE SÁ

(VALADARES, MONÇAO)

Aspecto da rocha e a reconstitución fotogramétrica

No ano 2015 tiven coñecemento por unha nova no Facebook de Pablo Novoa, da existencia de un petróglifo coa representación de un laberínto en Sá, freguesía de Valadares no concello de Monçao, Portugal. Dita nova era escueta, daba conta da orixinalidade do motivo e da circunstancia de tratárse da primeira representación laberíntica de Portugal, acompañado de unha foto e a información das persoas que lle habian facilitado o seu coñecemento.

Non foi até o 2018 que tiven a oportunidade de visitálo na compaña de Angel de Prado e facer o levantamento fotográfico para o seu tratamento informatico.

O petróglifo ubicase en unha laxe fragmentada e posiblemente desplazada do seu lugar orixinal e moi alterada a sua superficie probablemente polas labores de canteria que provocaron a sua fragmentación. Os motivos que se conservan na actualidade son unha figura serpentiforme, definida polos seus descobridores como un laberinto do tipo da Pedra da Moura Encantada en Mogor ou clásico (descoñecendo que este non é tal, en todo caso seríao o dos Campiños, tamén en Mogor) xunto con un reticulado unido a ella e moi alterado en toda a sua superficie é duas ou tres representacións de embarcacións prehistóricas.

Un laberinto é por definición: Un lugar formado artificiosamente por vias e encrucilladas, para confundir a quen se adentra nel, de modo que non poida acertar coa saída. Clasificanse basicamente en dous grupos “según a relación que existe co centro e a saída do mesmo” O primeiro destes grupos e o laberínto clásico ou univiario, que é o que nos interesa aquí, no que se fai percorrer o ingresar nel todo espazo para chegar o centro mediante un único camiño, e dicir, non ofrece camiños alternativos, senón que existe unha única saída, que é por onde se entra o laberínto. (Wikipedia)

Polo tanto a principal característica de unha representación laberíntica ten, por forza, que dispoñer de un espazo aberto de entrada, tal como se aprecia no dos Campiños ou no Outeiro do Cribo, cousa que non acontece no grabado da Pedra da Moura Encantada en Mogor ou en este de Sá. Así pois, non estamos falando de laberintos, senón de outra cousa. E, como creo que demostrei noutros artigos deste blog 1, 2, 3, 4 e 5 , trátase da representación de ofidios.

                                   Os Campiños                                                                                   Outeiro do Cribo                                   

Unha primeira ollada o motivo principal a pesares da dificultade de lectura, xa puxo de manifesto a diverxencia cos trazos que se corresponderían con un laberínto clásico, en cambio o asemellaban moito mais a figura de serpe gravada na Pedra da Moura Encantada, e unha primeira restitución fotográmetrica así o revelou.

Non foi doado resolver alguns trazos debido o seu mal estado de conservación e o feito que nalgunhas partes os sulcos parecen estar cortados polo motivo reticulado e algún desconchado na parte esquerda do motivo. 

Despois de diversos tratamentos fotográficos e de restitución tridimensional, coido que fun quen de trazar a figura completa, desvelando o que me pareceu de principio: unha figura de serpe replegada sobre si mesma coa cabeza no interior da figura e o rabo entre as duas espiras da esquerda.

Reconstitución fotogramétrica e calco

Non é, en ningun caso, unha representación de un laberínto clásico, nin moito menos, como se repite unha e outra vez nas distintas publicacións que tratan destas figuras, froito da impericia e da dificultade que conleva o tentar reproducir unha figura tan complexa.

A pretendida dificultade de realización de unha figura de semellantes carácteristicas, do mesmo xeito que ocorre cos gravada na Pedra da Moura Encantada non é tal no momento que asumimos que pode ser feita sin dificultade mediante o uso de una corda repregada de moi diversos xeitos, que daría lugar a figuras tradicionalmente denominadas seudolaberíntos ou laberíntiformes.

Disposición  inicial do plegado da corda

Segundo paso

Terceiro paso

Cuarto paso

Resultado final.

Resulta descorazonador contemplar como nas publicacións especializadas seguese a falar de maneira absolutamente acrítica de figuras laberínticas, sin cuestionarse nin por asomo a posibilidade que deixen de ser figuras xeométricas e pasen a ser representacións zoomórficas, como creo que é evidente.

Temos así que asistir asombrados a verdadeiros exercicios de funambulismo cínico e crédulo, repetindo unha e outra vez conceptos e interpretacións que dan vergoña allea, e mais cando veñen de pretendidos expertos na materia. O dano que a investigación se leva infrinxido o longo de caseque un seculo, como consecuencia da manipulación gráfica da figura da Moura Encantada representada na sua rocha homónima por parte dos Sobrino e os seus seguidores, non ten trazas de esvairse, mais ben estáse a consolidar por parte dos novos seguidores (ou mais ben adoradores) que incapaces de pensar por si mesmos, seguen as suas doctrinas como si de un novo testamento se tratára.

E con estas actitudes tan conservadoras non se avanza no coñeceménto e valoración de unha das mais senlleiras mostras do noso Patrimonio.

Mágoa.

A SERPE DO VILAR

A SERPE DO VILAR

Restitución dixital do motivo principal

A estación de arte rupestre do Vilar, en San Xoan de Poio, foi dada a coñecer por Miguel Anxo Sartal Lorenzo no ano 2001. No seu inventario identifica 11 rochas con gravados en distinto grado de conservación. Como consecuencia dos incendios forestales do ano 2006 moitos dos motivos sofriron grandes desperfectos, que se suman os xa padecidos anteriormente por acharse en unza zona de extracción tradicional de pedra de construcción que mutilou e deixou gravemente afectados moitos dos gravados. A todo isto hai que sumar a desidia e o abandono no que se atopa actualmente por parte das autoridades municipales e autonómicas que fan que a sua pervivencia esté seriamente comprometida como acontece coa inmensa maioria dos petróglifos de Galicia e do Concello de Poio en particular, que non dubída en dilapidar cantidades vergoñentas de diñeiro en actividades festivas de determinadas actuacións musicais de comportamentos cuasi mafiosos, e non dispón de recursos para limpar o entorno dos gravados e poñerlles unha mínima sinalización informativa.

Estado no que se atopan as rochas gravadas

En datas recentes estiven a facer os levantamentos fotogramétricos de algunha das rochas coa previsión de que alomenos quede constancia da sua riqueza de motivos e como denuncia do indecente estado de abandono en que se atopan. Abonda con comparar a situación na que se atopan similares manifestacións histórico-artisticas en paises como Noruega, Suecia, Gran Bretaña, Irlanda, Francia ou Italia para darnos conta da incultura dos responsables políticos tanto municipales como autonómicos, sobre todo estes últimos que se negan a solicitar a declaración da nosa Arte Rupestre como Patrimonio da Humanidade.

A PEDRA DA SERPE

Propoño denominar asi a rocha que na publicación citada o principio está mencionada como rocha numero 9, pola sua singularidade, polo motivo nela representado e porque supón a confirmación da abundancia de ofidios nas representacións tradicionalmente consideradas como combinacións circulares, que a raiz do desenmascaramento da manipulación levada a cabo na representación do principal gravado da Pedra da Moura Encantada en Mogor, Marín, e deixando de lado o seguidismo que se leva feito no ultimo século a hora de interpretar este tipo de gravados, cambiando o paradigma, e sobre todo ollando moitos destes gravados como representacións en baixo relevo e non somente como sulcos, o numero de ofidios, aumenta de forma exponencial.

Coido que xa se fai imprescindible, para o mellor estudo de moitas das combinacións circulares e laberínticas, a sua inclusión dentro dos motivos zoomorfos e deixar nos motivos xeométricos aquelas combinacions mais sinxelas. Deste xeito coido que se daría un pulo o estudo do significado de tantas representacións de ofidios e a sua pervivencia o longo de, alomenos, tres milenios.

O seu descobridor advirte, coido que nun magnifico exercicio de honradez intelectual: “...as reproduccións que fago (ou quizais, mellor dito, as aproximacións ás reproduccións) son feitas a ollo a través do que vin nas rochas e nas fotos, polo tanto quero que se acollan con moito coidado.”

Debuxo do descobridor

Na sua descripción, como non podia ser doutro xeito o estar condicionado polas interpretacións tradicionais, e probablemente polo estado no que se atopaba a rocha, fala de duas combinacións de circulos concéntricos de distinto tamaño, unha gran cazoleta e varias cazoletas pequenas no interior da combinación circular mais grande.

Reconstitución dixital da rocha

Sin embargo, o que aparece na restitución fotogramétrica e unha figura totalmente distinta. A gran combinación circular é en realidade unha figura espiral arredor de un grupo de cazoletas que amosa na sua parte esquerda unha cabeza ben delineada e un trazo que parece indicar a lingua.

Trataríase entón da representación realistica de unha serpe acobillando unha posta de ovos, tal como acontece na natureza, o que indicaría un grado notable de observación por parte do que realizou a figura.

Culebra de anel coidando os ovos

A pequena combinación circular foi cortada para a realización da gran cazoleta, que podería ter (si botamos a imaxinación a voar, cousa non recomendable) unha función de vaso de ofrendas, en relación con algún tipo de ceremónia que poideran ter lugar na devandirta rocha, pois e moi dificil pensar que o traballo de gravar estas figuras fose puramente ornamental

As interpetacións que poidan darse a este feito, están ainda por estudar. Non e este o único exemplo no que a serpe arrodea os ovos, como acontece en moitos dos gravados que veño estudando. Ábrese en todo caso, unha novedosa e coido que moi interesante, liña de investigación á que invito a todos aqueles que sexan capáces de desprenderse dos prexuizos inducidos por unha burda manipulación. Coido que non vai a ser tarefa fácil, sobre todo si temos en conta que o centro de interpretación da Arte Rupestre, referente en todo Galicia, está dirixído por unha persoa que non dubida en publicitar e resaltar a figura manipulada que condicionou a investigación nos últimos tres cuartos de século.

A PEDRA DA MOURA ENCANTADA 4

A PEDRA DA MOURA ENCANTADA 4

Apareceu a Serpe

Interpretación da figura gravada no calco de escaiola

No numero 105 do Boletin de la Real Academia Gallega de Maio de 1916 no artigo Sobre insculturas rupestres en la provincia de Pontevedra o autor, o vilagarciano Juan Fernandez Gil y Casal, da conta da identificación do gravado da Pedra da Moura Encantada en Mogor, Marín con unha moeda de Knosos onde aparece representado un labirinto de tipo circular. Acompaña a descripción un debuxo no que aparecen outros gravados do Outeiro das Laxes en Figueirido (Vilaboa), a moeda de Cnosos e diversos comentarios.

Debuxo da autoria de Fernande Gil cos sulcos engrosados dixitalmente

O debuxo reproduce con total fidelidade o trazado do gravado, a pesares da sua estilización. Este debuxo non se tivo en consideración nas sucesivas publicacións que por diversos autores se fixeron nos cen anos posteriores xa que foi suplantado pola manipulación e falsificación que do seu trazado fixeron Ramón Sobrino Buhigas e o seu fillo Ramón Sobrino Lorenzo Ruza.

En publicacións anteriores 1, 2 de este blog, xa puxen de manifesto esa manipulación, achacandoa as posibles dificultades para observar nitidamente os sulcos centrais da figura como acontece hoxe en dia, pero si Fernández Gil foi quen de aprecialas perfectamente, ¿porque Sobrino Buhigas debuxa outra cousa?

A figura que está representada na rocha, presenta un indudable parecido formal co labirinto estampado na moeda de Knossos, pero non é un labirinto por varias razóns.

-Non presenta a cruz central de este tipo de figuras,

-Ten no centro unha coviña e

-Presenta varios trazos no que sería a entrada.

Para poder falar de labirinto entón Sobrino Buhigas decide inventarse unha cruz central que non existe e modifica os trazos, primeiro con pintura pero ollando o estado actual do gravado, é posible que tamén fisicamente pois os trazos primitivos aparecen desgastados e dan lugar a interpretación que el fixo en primeiro lugar coa pintura. Non quero imaxinar que a erosión que presentan os gravados foro feita por eles mesmos, senon que o seu debuxo poido servir para que personas que non eran quen de ver os trazos inventados, foran remarcandoos unha e outra vez até chegar a situación actual

Fotografia publicada no Corpus coa perspectiva modificada a efectos comparativos.

A proba que demostra esta afirmación e o calco feito en escaiola que se conserva no Museo de Pontevedra. Nel apreciase perfectamente que o que está representado e unha serpe cuxo rabo está claramente indicado perto da coviña central e vaise replegando sobre si mesma até a cabeza na parte exterior. Trátase de unha representación extraordinária pois o seu corpo vai facendose mais groso o longo do trazado e volve a estreitarse a medida que se acerca a cabeza, tal como ocorre na realidade.

Calco en escaiola do motivo principal da Pedra da Moura Encantada

Entre todas as persoas que de un ou outro xeito nos adicamos o estude e divulgación da Arte Rupestre galega, os nomes de Sobrino Buhigas e Sobrino Lorenzo figuran como os maximos exponentes da descuberta e estudio de moitisimas estacións rupestres, e polo tanto recoñecidos como autoridades nesta especialización artística.

Así é e deberia ser, pero o que non é aceptable e que os investigadores que proseguiron a sua laboura non reparasen no erro cometido e non procederan a sua denuncia e corrección.

Mencionaba en un dos artigos anteriores que os investigadores pasaron de estudiar a figura na rocha a guiarse pola ilustración feita en fotografias manipuladas, co gravisimo perxuicio o coñecemento e perpetuando así a sua difusión e pechando novas vias de investigación.

Comparativa .

Por suposto, toda a bibliografía baseada na manipulación gráfica, non pode nin debe ser tomada en conta, polo que carece de validez, e o feito de encher paxinas de citas bibliograficas non deixa de ser unha mostra do pouco rigor que os distintos autores demostran.

Así pois, teño que recoñecer que da bibliografia consultada dos Sobrino e dos que seguen as suas teses, non fun quen de extraer ningunha información valida para o estudo desta figura, toda vez que como era a sua intención, levaron o campo de investigación a invención de unha fábula que deu, como era de agardar, en un calexón sin saida, dando lugar a peregrinas, cando non aberrantes, conclusións totalmente alleas o país e a nosa sociedade que é onde foi creada esa representación e nada que ver cos posibles motivos para realizala.

As consecuencias, como xa teño dito, levaron a que estas figuras sigan a ser consideradas como motivos xeométricos cando deberían formar parte (moi abundante por certo) dos motivos zoomorfos e propiciar unha nova via de investigación.

Todos estes datos supoñen un baldón sobre a autoritas dos ditos investigadores, que chegaron o extremo non só de manipular a figura, senón de suplantar o seu nome tradicional, cousa que Fernandez Gil, o primeiro en identificar (erroneamente o meu entender) a figura con un labirinto cretense non fixo, respetando o tradicional nome de Pedra da Moura Encantada.

Sigo agardando que os especialistas na Arte Rupestre galega, entre eles algunhas persoas con responsabilidade na xestión do único Parque da Arte Rupestre Galega e que teñen a Sobrino Lorenzo en un pedestal agardando a ser santificado, sexan quen de dar unha explicación do porque desa fé cega na sua autoridade intelectual cando as probas do seu fraude levan tantos anos a vista de todos, e como este modesto artigo volve a demostrar.

SOÑO CON SERPES? 1

SOÑO CON SERPES? 1

Nas entradas anteriores deste modesto blog, veño sostendo que cumpre unha revisión en profundidade de alguns dos motivos presentes na Arte Rupestre de NO peninsular, no chamado grupo atlantico, entre eles os mais exoticos pola sua rareza; laberintos e laberintiformes, mais tamén os extremadamente abundantes como son as combinacións circulares con ou sin apendice central e as mais escasas pero non por elo moi significatvas como o caso das espirais e os trazos ondulantes con ou sin coviña en un dos seus extremos.

Hoxe quero dar a coñecer un gravado case inédito, pois o único que hai publicado é unha representación parcial do motivo principal en unha ilustración de un traballo do 2015 (Santos Estevez e Garcia Quintela: IRON AGE SAUNAS OF NORTHERN PORTUGAL: STATE OF THE ART AND RESEARCH PERSPECTIVES, fig.: 18 O ) que non aporta ningún dato mais que a mera ilustración, aparte da sua ubicación na Chan da Lagoa en Campo Lameiro.

A Chan da Lagoa, sita no lugar de Parada na parroquia de San Isidro de Montes en Campo Lameiro e unha estación na que se conservan a dia de hoxe mais de unha ducia de rochas con gravados moi variados en en distinto grado de conservación. A pesares de ser sobradamente coñecida e de haberse construido camiños e pasarelas de acceso os distintos gravados, presentan a dia de hoxe un estado de total abandono, sin que o Concello nin as autoridades responsables da sua conservación fagan nada por evitalo.

O repertorio figurativo e moi variado, abundando as representacións naturalistas con varios tipos de cuadrupedos, ofidios de deseño laberíntico e circular, armas e variados deseños abstractos e xeométricos aos que hai que sumar a Laxe da Serpe (Nome provisional que alude o seu motivo principal).

O longo dos ultimos anos estiven a facer traballos de restitución fotogramétrica dos distintos conxuntos, de cara a comprobación da hipotese que veño sostendo de que

moitas das figuras laberínticas, son en realidade representacións de ofidios. Elo levoume a descubrir a rocha da que estou a falar.

Trátase de unha rocha aplanada de forma vagamente triangular que presenta unha diaclasa que a divide en dous ametos claramente definidos, por unha parte un espacio rectangular enmarcado entre duas fracturas diaclásticas na que se gravaron os motivos principales, e por outro un espazo alargado con pequenos relevos e dous profundos ocos no seu estremo. con varios gravados de dificil interpretación.

O primeiro que me chamou a atención e o motivo da serpe ondulante, de moi boa factura e de aspecto realista con sete ondulacións que é practicamente invisible polo desgaste da rocha como pola cobertura de liquens.

Unha vez feita a reconstitución puiden comprobar que habia mais motivos na rocha, entre eles duas paletas, unha delas con varios raios, que lle dan un aspecto asteriforme e outra moi desgastada vagamente rectangular con un pequeño trazo ondulante en un dos seus vertices.

Ademais, unha pequena protuberancia da rocha con unha cazoleta central dentro de un circulo con apendice hacia o motivo asteriforme.

Completan este panel, un motivo en forma de L enriba do que sería a cauda da serpe, e un par de trazos ondulados.

No panel situado o leste da roche dividido por unha cresta central, na parte cercana a serpe, unha figura en forma de U de base plana con un apendice central exterior e un trazo en forma de S e outros trazos indefinidos, e no outro lado da cresta un grupo de tres U, duas tanxenciales e unha separada completan o repertorio.

Por imperativo legal, non puiden proceder a limpeza da rocha, polo que esta descripción ten que ser, por forza, provisional e suxeita a que unha vez que se poda limpar, aparezan outros motivos que completen ou modifiquen este primeiro achegamento o estudo desta rocha.