OS OUTROS ATENTADOS O PATRIMONIO

OS OUTROS ATENTADOS O PATRIMONIO

Vista parcial da Pedra dos Carballos

Fai poucos dias denunciabamos en este blog un dos mais graves atentados que se teñen feito desde as institucións encargadas da sua protección contra os petróglifos do Parque Arqueolóxico da Arte Rupestre de Campo Lameiro (PAAR), e por extensión de toda Galicia, pero non é o único xeito de estragálos.

Hai outro mais sutíl e difícil de rastrexar, pero non por iso menos prexudicial. Trátase dos xeitos de desinformar e ocultar a nosa realidade disfrazandoa de un modo totalmente acentifico e creando nas xentes unha idea totalmente errada e desprovista de calquer respecto polo coñecemento das nosas manifestacións históricas.

O pasado sete de xullo asistin a unha visita guiada o PAAR dirixida polo arqueólogo da empresa Alicerce Juan Anca e sentín vergoña allea polo que este “profesional” nos contou. Deixo aquí a transcripción do seu comentario tan sobrado de chauvinismo como falto de rigor na Laxe dos Carballos. En cursiva as intervencións dalguns dos participantes.

“Comezamos co petróglifo mais famoso de Galicia, Laxe dos Carballos. Imaxinades o tema do nome, Laxe dos Carballos, ¿non?Este petróglifo estivo tapado durante moito tempo por eso o seu estado de conservación e único. No ano 1991 un veciño de Campo Lameiro abriu un camiño por esta parte e atopou estes debuxos, estes sulcos, ¿non? ¿Que fixo? Chamou o arqueológo provincial Antonio de la Peña Santos, e veu a facer unha excavación de urxencia e de súpeto, atopou o gran cervo. Esto foi unha conmoción na comunidade cientifica porque e algo único. Este cervo non se atopa noutra parte do mundo, ¿non?. No ano 2007 e 2008 viñemos da Universidade e do CSIC a excavar outra vez este petróglifo porque unha vez que o destaparon, o taparon de novo agardando a ver que iba a facer. Cando se decidiu facer aquí o Centro de Interpretación de Campo Lameiro, pois tiveron que facer un proxecto de investigación moi potente para….para poñelo en valor este espacio e, excavou sete petróglifos que hai aquí no Parque, ¡sete petróglifos!. Fixemos dous quilometros e medio de gaveas, de zanxas pa que entendades o castelan, porque queriamos coñecer o povoado, a cultura e a sua relación cos petróglifos. Unha razón, a primeira para datalos, para saber a sua antiguedade e despois tamén queriamos saber o seu uso, si habia ferramentas por aqui, e como se facían, o tema da pintura, que rituais se empregaban, e despois de dous anos traballando, despois de excavar sete petróglifos e dous quilometros de gaveas, ¿que encontramos?, ¿que atopamos? ¡NADA! Por eso é importante o concepto santuario. Aqui se lles caia un cacharro de cerámica, poden ser douscentos cincuenta anacos e aparecen, pero non apareceu nada. Realmente o povoado apareceu na base de cimentación do Centro de Interpretación, era un antigo campo de fútbol. Ahí, facendo o edificio pois apareceu o povoado. Por temas museográficos está aquí integrado preto dos petróglifos, pero realmente o povoado apareceu no Museo, ¿vale?

Calco da Pedra dos Carballos,
tomado de Santos Estevez, Manuel:  Sobre la cronólogía del Arte Rupestre Atlántico en Galicia.

Agora vou a dicir porqué este petróglifo e único en Galicia, en España, en Europa e no Mundo:

Primeiro: ¿Cantos tipos diferentes de cervos observades?

Por exemplo, este xa de tipo Campo Lameiro podiamos chamálo, pero hai mais, ¿non? ¿Vedes este?

-Si

Aqui vedes un que está alongado?

-Si.

Este se vé un pouquiño, non?, non vedes aquí outro pequeniño?

-Si.

Lembrade que sempre tendes no Parque un panel como é un debuxo a carón de cada petróglifo para poder observalo, ¿non? Porque aquí temos o problema da luz. Como non estan pintados depende da luz do dia. A primeira hora e a ultima hora e a mellor hora do dia, porque a luz é asi, no petróglifo, de lado que se ven mellor os sulcos, pero un dia de sol as doce do mediodia e asi a luz e non se ve casi nada. Entón si algun non pode ollar que se apoie no panel.

E cantos tipos de cervos ollades ahi? Sete? Até din que hai dezaseis.

Aqui, mira, aquí, este é moi curioso, este, que está como mirando patrás, non ves este? Vedes aquí? Aquí hai outro que falei antes ese alongado, outro pequeniño, aquí tamén unha figura…

E por qué case todos son diferentes? Ou todos son diferentes, teñen diferentes estilos. Ahi está un dos grandes enigmas. ¿Todos pintades igual? Os pintores pint…

Ou o que é o maior xenio da arte mundial porque dominaba fai catro mil anos moitos estilos artísticos diferentes: mais naturalista, mais esquemático, mais cubista como lle chaman, ou que eran moitos artistas diferentes traballando nun panel e cada un poñendo a imaxe de como via o cervo. ¿non?

Vale.

Restitución  fotogramétrica.

Despois, o gran cervo, as partes do gran cervo.

¿Vedes a cornamenta, non? Extraordinaria. Despois, as orellas, ¿as vedes? ¿Os ollos?, ¿boca?, e aquí xa hai unha cousa peculiar, ¿que é? Un colar. ¿E normal un cervo con colar? E despois colledes aquí...e estó que é

-as pezuñas.

estes tres dedos. ¿Un cervo con colar e con dedos e normal? Xa nos está falando que non e un cervo pa comer, e un animal mitolóxico, de comics, de tebeos na imaxinación da xente, ¿non?

¿E que lle pasa no lombo do gran cervo? ¿Que lle pasa no lombo? Están cazando, ¿non? Entón que está pasando nesta escena…de caza, efectivamente. ¿E porque queren cazar o gran cervo? E o que falábamos antes. Vos cando vades a Africa, a Etiopía e lle sacades unha foto a algunhas tribus vanche a decir: non. ¿E porque non? Porque te queres apropiar do meu espiritu. Fai catro mil anos os guerreiros que dominaban esta sociedade querian a representar algo para apropiarse do seu espiritu. Hoxendia eu quero un coche pois fago traelo de bus e o proxecto ¿non? E unha idea, unha apropiación simbolica, ¿non? da imaxe. E cal e a recompensa, o premio. Pois o secreto está na cornamenta. Hai unha serie de debuxos, A princesa Mononoke que fala sobre isto que é algo case da mitoloxía universal. Quen cace o gran cervo coa gran cornamenta ten asegurada a vida eterna. O famoso mito do eterno renacimento que podedes ver por Mesopotamia, neste caso Xapón. E esta sería a recompensa, case nada, vivir eternamente. Antes de chegar o cristianismo a Galicia xa habia outra forma, outra creencia, outra relixión e xa tiña outra forma de velo.

Despois, tedes que pensar que o debuxo que está ahi e bidimensional, e como un cadro de pintura, ¿non? pero, neste caso non se ve tan ben, pero os petróglifos son como esculturas, ¿non? Son esculturas en 3D, en tres dimensions, son esculturas que van aproveitando a rocha para facer. E a iso lle temos que engadir que estarían pintados, ¿non? Como vedes non estarían así, daquela. O que non sabemos e onde estarían pintados si polo suco, por aquí ou polo interior. Non vos decatades como poder ser: por aquí ou polo interior. En Suecia que é algo semellante, cronoloxicamente a arte rupestre que teñen, os pintaron de color vermello, ocre, e pintaron a parte interior.

Aqui en Galicia, por temas de conservación e divulgación todavia non estan pintados pero que pensedes que estarían pintados.

Superposición da cabeza do cervo sobre a combinación circular.

E despois temos que engadirlle mais dimensións. Unha posible, sería aquí, esta combinación circular preto da boca do cervo, que podia representar?: ¡O bramido do cervo! O són, ¿no? O cervo está sufrindo un ataque e aquí está gritando, o bramido do cervo pero hai outra mais. Fai dous anos o arqueólogo Felipe Criado da Asociación Europea de Arqueoloxía, un investigador Gonzalez, din, eles, saiu no programa de television española, de feito que a cornamenta do cervo e un calendario lunisolar. Estan representadas as 36 luas do ano. ¿Non vedes? Aquí hai trinta e seis marcas, trinta e seis luas, e trinta e seis anos, trinta e seis luas e un ano solar. E moi dificil demostralo, porque a diferencia de grandes monumentos da historia como Stonehenge ou Newgrange hai referencia astronómica evidente. Aqui veñen os arqueologos os solsticios e ainda non atoparon a relación coa cornamenta.

Pero bueno, que saibades que eles fai catro mil anos tamen tiñan unha referencia como os reloxios de sol, ¿non? O cambio das estacions...tiñan que ter unha referencia tanto para cazar, para facer agricultura, tiñan que saber como cambian as estacións. ¿Vale? ¿Algunha dúbida?

- En que te basas para decir que estaban pintados?

Ehhhh...primeiro, pola antropoloxía, porque se...case toda a pintura en Escandinavia, Etiopia a xente non… ou a Acrópolis de Grecia. Deixar as cousas espídas case que non… Case todo o mundo pintaba, as piramides Mayas todo, todo estaba pintado. O deixalo espído e excepcional. As esculturas romanas. Pensar que estában sin pintar… O problema, que non temos restos materiais, efectivamente, que é unha comparación antropolóxica. Aqui en Galicia sencillamente non aparecen pigmentos o calor. Dín que podia ser aquí alguns investigadores un soporte onde gardara as pinturas, pero non está documentado, non hai restos. E mais ben por comparación antropolóxica. Polo menos así claramente no...

-Miran todos os cervos para o mismo lado?

Aqui diferentes lados. Aqui están en esta dirección pero despois os que vamos a ver no Outeiro dos Cogoludos como que están mirando…

-Pero nesta pedra están mirando todos para alá a dereita

Si, nesta pedra si

-No

No? Cal é?

-O que estas pisando

-E unha femia

Pero na maioria dos casos estan mirando nunha dirección, nesta direccion. Despois vamos a ir o Outeiro dos Cogoludos están noutra dirección, estan como arredor de unha cunca que haberia ahi unha cunca pois estarian mirando para aquel lado….”

Da sua intervención, faise evidente o grao de improvisación e chapuza que está detrás da creación e posta en marcha das instalacións do PAAR.

Descoñecemos os criterios e a prospección feita antes de cavar dous quilometros e medio de gáveas con resultado negativo, e que o povoado fora descuberto o excavar a cimentación do edificio do Centro de Interpretación do Parque. Si non fora tan serio o malgasto de 11 millons de euros de fondos públicos, resultaría risible.

Despois de avisarnos que como protección non se podian pisar os gravados, fixo a sua intervencion desde enriba da laxe, pisando e ocultando algun dos motivos, como unha asistente lle fixo notar. En ningún momento fala da diacronía na realización dos gravados o que lle permite dicir sin ruborizarse que unha combinación circular danada polo gravador do gran cervo, polo tanto anterior, representa o bramido do cervo ferído.

O recorrir a unha serie xaponesa de debuxos animados, ou a Mesopotámia para explicar que o mito da vida eterna xa era coñecido polos galegos antes da chegada do cristianismo, xa é para nota.

E non digamos o tema do calendario lunisolar proposto polo seu admirado Felipe Criado ¡que saiu nun programa da televisión española! anque non sexa capaz de explicalo e non xustifique nin se pare a contar as marcas da cornamenta que non dan trinta e seis por ningures, e que ademais os arqueólogos non lle atoparon relación cos solsticios...pero iso que mais da.

Do tema das pinturas, case mellor nin falar. Xa se pon en evidencia él só.

DENUNCIA POLA AGRESIÓN OS PETROGLIFOS DE CAMPO LAMEIRO

O PARQUE ARQUEOLÓXICO DA ARTE RUPESTRE DE CAMPO LAMEIRO

As nefastas consecuencias da privatización da xestion do Patrimonio

Aspecto actual de a Forneiriña 1

O Parque Arqueolóxico da Arte Rupestre (PAAR) e un conxunto de arte rupestre o ar libre ubicado no municipio de Campo Lameiro provincia de Pontevedra. Ten unha extension de unhas 22Ha e alberga no seu interior caseque un cento de rochas con gravados.

Despois de unha inversión multimillonaria, foi inaugurado polo Presidente da Xunta de Galicia Alberto Nuñez do Partido Popular en xuño do 2011 convertindose no primeiro Parque Arqueolóxico de Galicia, e a primeira experiencia de privatización da xestion do Patrimonio.

A Xestión foille encomendada a INGENIAqed, unha empresa sevillana de deseño de pabellons e actos semiculturales nacida arredor dos actos do Quinto Centenario e con nula experiencia na xestión de un parque destas caracteristicas. Era a todas luces unha maniobra para poñer o Parque en marcha e propiciar que se poidera pasar a sua xestión a familiares do entón Alcalde de Campo Lameiro, Julio Sayans do Partido Popular.

Así, o pouco tempo dita empresa comezou a incunplir os acordos e deixou de pagar os sueldos os empregados do Parque até que en febreiro de 2012 a Conselleria de Cultura da Xunta de Galicia cedeu de maneira irregular a concesión a empresa Espiral Xestión Cultural S.L. constituida un mes antes con 3000 € de capital social e con Jorge Sayáns fillo do alcalde de Campo Lameiro e Juan Manuel Boullosa, irmá de unha concelleira do PP no mesmo municipio como administradores solidarios.

A Dirección foille encomendada a Jose Manuel Rey Garcia quen, a xulgar polas publicacións do PAAR, utilizouno para a sua promocion persoal. Das seis publicacións citadas na páxina oficial do Parque, catro son da sua autoría e as outras duas son anteriores a sua chegada o Parque.

A finais do ano 2014 autorizou, en contra das normas mais elementais de coidado de Patrimonio, o desbroce do Parque mediante un tractor de cadenas. Este feito supuxo danos irreparables no petroglifo de a Forneiriña 2, e que unha vez denunciado, negou a existencia de gravados na parte da rocha que resultara danada, e unha vez demostrado que habia gravados, tentou quitar importancia os danos.

A Forneiriña 2 coa rexweneración espontánea da pátina e na que persisten as pegadas da desbrozadora

A Conselleria de Cultura, como non podia ser de outro modo a hora de protexer os militantes do PP encargados da xestión, zanxou a denuncia co pago de 3000 €, para a reparación dos danos, que a dia de hoxe continuan como o primeiro dia.

Esa neglixencia na xestión e coidado dos bens que tiña a obriga de coidar, non tivo ningunha consecuencia, e até foi premiado coa encomenda de dirixir o Museo Provincial de Pontevedra.

O pasado dia 7 de xulio con motivo de unha visita o parque tivemola desagradable visión de unha das mais graves actuacións contra as rochas do Parque. Xa desde a distancia destaca a Laxe da Forneiriña 1 pola sua brancura. A pátina que a cobria fora destruida deixandoa en un estado que nunca tivo e que contrasta coas rochas da contorna.

A Forneiriña 1

Laxe dos Cabalos

Outeiro dos Cogoludos

Contraste entre a pátina orixinal e a agresión,

Esta foi a primeira sorpresa, pero un percorrido polas distintas estacións amosou que non era un feito illado, senón que era a norma das labouras de limpeza que se levaron baixo a sua dirección.

Copia da denuncia presentada na Garda Civil

Diante da gravidade dos feitos constatados, diversos colectivos de defensa do Patrimonio (Irmandade Illa de Tambo, Umia Vivo e Anovaterra) encabezados por A Forneiriña (creada a raiz dos danos da desbrozadora) vimonos na obriga de presentar unha denuncia na Garda Civil contra o actual Director do Museo de Pontevedra e anteriormente do PAAR para que se depuren as responsabilidades e para que a Dirección Xeral de patrimonio tome cartas no asunto e por unha vez que se implique realmente na proteccion do Patrimonio.

PETROGLIFO DAS ABELAIRES

AS ABELAIRES

Un paradigmatico exemplo do desprezo da Xunta de Galicia polo noso Patrimonio.

Vista cenital parcial da rocha das Abelaires. Restitución fotogramétrica.

O dia 13 de decembro de 1975, según consta no antigo ficheiro do Museo de Pontevedra, dei conta do achado do gran petroglifo de As Abelaires (GA 36008025), tan de actualidade nestes dias a consecuencia das labores de limpeza que a empresa Arbore Arqueoloxia por encargo da Deputación de Pontevedra e o Concello de Cangas do Morrazo está a levar a cabo.

Ficha orixinal do Secretario do Museo de Pontevedra, Alfredo Garcia Alén.

Xa desde o primeiro momento foi palmária a sua singularidade, a gran superficie que ocupaba e o feito de ter varias das suas combinacións circulares ocupando os relevos da pedra levounos a pensar que poderia representar un mapa de relevo da zona, dadas as similitudes que presentaba coas representacións de castros fortificados. Axiña esa suposición foi desbotada xa que os gravados, alomenos naquel momento, asimilabanse a epocas anteriores o nacemento da cultura castrexa e os seus povoados e que anque non era novedosa a idea, non servia para explicar o resto dos motivos gravados.

Como consecuencia do seu interese e grazas as xestións do por aquela entón Secretario do Museo de Pontevedra Alfredo Garcia Alén, un equipo da Televisión Española desplazouse no ano seguinte a facer unha reportaxe que foi emitida no programa Misión Rescate da Segunda Cadena de TVE. Nesa reportaxe participaron conmigo un grupo de mozos de Cangas os que fixen esta foto, que é o unico documento gráfico que queda daquel dia, pois a filmación orixinal esta perdida xunto con outras moitas filmacións da época, e xa non figura nos arquivos de RTVE.

Amalia Corral, Marisa Rivera, José Maria Abeijon, Fina Rodas e Antonio Nores, que participaron conmigo na gravación do programa de RTVE Misión rescate, 1976

Ubícase perto da Chan de Castiñeiras no linde entre os Concellos de Bueu e Cangas do Morrazo. Trátase de un grande afloramento rochoso de perto de 200 m² de superdficie dividido por profundas diaclasas e que foi utilizado como canteira para a extraccion de postes en epoca recente, incluso despois do seu descobrimento, e de constantes agresións ambientais. Foi usado como vertedoiro de refugallos de construcción e basureiro, e soportou agresións como a modificación do trazado do camiño ancestral que subía o monte Liboreiro, que pasaba a uns cinco metros polo lado oeste e foi desviado a parte leste sobre os motivos gravados na rocha, e as que a construcción do polígono industrial da Chan de Castiñeiras supuxo para todos os xacementos arqueolóxicos que se ubicaban en dito lugar e que comprendian unha necropole megalítica con alomenos 4 mámoas das que se conservan tres, un xacemento calcolítico desaparecido e un do bronce final completamente arrasado para a construcción de unha nave para procesado de chatarra férrica.

Evolución da paisaxe onde se aprecian os grandes cambios sufridos ao longo de 60 anos no contorno do petróglifo.
A estructura rectangular das primeiras imaxes e o cemiterio de Bueu.

Na sua proximidade, e incumplindo todalas Normas Legais da Area de protección dos Bens de Interese Cultural, a Xunta de Galicia construiu o Punto Limpo e a planta de recollida de lixo da Mancomunidade do Morrazo, o que demostra a nula sensibilidade das administracións municipais e autonómicas para a protección e valoración do patrimonio arqueolóxico e cultural.

Despois de innumerables denuncias por parte de diversos colectivos de protección do patrimonio e medioambientais. o longo dos anos 2008, 2012, 2012 e 2013 entre outros, dado o estado de absoluto abandono en que se achaba, fixeranse algunhas labouras para a retirada do mais groso dos materiales que caseque cubrian a rocha por completo, amén da maleza que o cobria.

Estado no que se atopaba no ano 2011

Sin embargo esas mínimas actuacións, desligadas por completo de labouras de divulgación e concienciación entre os veciños e a comunidade educativa, non tivo apenas influencia na sua posta en valor, polo que de novo foi utilizado como vertedoiro sin que as autoridades políticas fixeran nada por evitalo.

Tivo que ser co cambio de sensibilidade e ideoloxía nos governos municipais e na Deputación de Pontevedra que por fin se decidise actuar na sua conservación e limpeza e que agardamos sexan continuadas no resto dos petróglifos do concello de Cangas en este caso, e dos milleiros que se encontran espallados o longo de toda Galicia e que o governo da Xunta está permitindo que se destrocen dia tras dia sin facer caseque nada por conservalos, mais alá de privatizar algúns con consecuencias funestas como se viu no caso do PAAR de Campo Lameiro, onde se ven de perpetrar por parte dos seus xestores, unha das mais terribles agresións que se teñen coñecido en bens que se atopan (teoricaménte) baixo a sua protección.

As labouras de limpeza que se están a levar a cabo, permitironme facer o primeiro intento de restitución fotogramétrica en tanto a empresa que a realiza non teña dispoñible o que ella vai a realizar e que aquí presento en un avance.

Restitución fotogramétrica .

Detalle nº 1 da figura anterior

Detalle nº 2.

E de agardar que unha vez completados os traballos que se están a facer, poidan sair a luz novos motivos e que por falla de un estudo pormenorizado nunca se poideron contemplar.

Agardo que esta pequena contribución sirva para chamar a atención a todalas personas interesadas en manter estas singulares manifestacións da nosa prehistoria, e que poidan ser transmitidas nas mellores condicións para que os nosos herdeiros poidan disfrutar de un elemento tan extraordinario, anque se atope rodeado de instalacións de tratamento de lixo. 

A incompetencia en matéria cultural da Xunta de Galicia foi quen deixou que o lixo tivera sepultada esta rocha. Confio en que unha vez posta en valor, os propios veciños sexan quen de defendela e mantela.

A SERPE DE SÁ

A SERPE DE SÁ

(VALADARES, MONÇAO)

Aspecto da rocha e a reconstitución fotogramétrica

No ano 2015 tiven coñecemento por unha nova no Facebook de Pablo Novoa, da existencia de un petróglifo coa representación de un laberínto en Sá, freguesía de Valadares no concello de Monçao, Portugal. Dita nova era escueta, daba conta da orixinalidade do motivo e da circunstancia de tratárse da primeira representación laberíntica de Portugal, acompañado de unha foto e a información das persoas que lle habian facilitado o seu coñecemento.

Non foi até o 2018 que tiven a oportunidade de visitálo na compaña de Angel de Prado e facer o levantamento fotográfico para o seu tratamento informatico.

O petróglifo ubicase en unha laxe fragmentada e posiblemente desplazada do seu lugar orixinal e moi alterada a sua superficie probablemente polas labores de canteria que provocaron a sua fragmentación. Os motivos que se conservan na actualidade son unha figura serpentiforme, definida polos seus descobridores como un laberinto do tipo da Pedra da Moura Encantada en Mogor ou clásico (descoñecendo que este non é tal, en todo caso seríao o dos Campiños, tamén en Mogor) xunto con un reticulado unido a ella e moi alterado en toda a sua superficie é duas ou tres representacións de embarcacións prehistóricas.

Un laberinto é por definición: Un lugar formado artificiosamente por vias e encrucilladas, para confundir a quen se adentra nel, de modo que non poida acertar coa saída. Clasificanse basicamente en dous grupos “según a relación que existe co centro e a saída do mesmo” O primeiro destes grupos e o laberínto clásico ou univiario, que é o que nos interesa aquí, no que se fai percorrer o ingresar nel todo espazo para chegar o centro mediante un único camiño, e dicir, non ofrece camiños alternativos, senón que existe unha única saída, que é por onde se entra o laberínto. (Wikipedia)

Polo tanto a principal característica de unha representación laberíntica ten, por forza, que dispoñer de un espazo aberto de entrada, tal como se aprecia no dos Campiños ou no Outeiro do Cribo, cousa que non acontece no grabado da Pedra da Moura Encantada en Mogor ou en este de Sá. Así pois, non estamos falando de laberintos, senón de outra cousa. E, como creo que demostrei noutros artigos deste blog 1, 2, 3, 4 e 5 , trátase da representación de ofidios.

                                   Os Campiños                                                                                   Outeiro do Cribo                                   

Unha primeira ollada o motivo principal a pesares da dificultade de lectura, xa puxo de manifesto a diverxencia cos trazos que se corresponderían con un laberínto clásico, en cambio o asemellaban moito mais a figura de serpe gravada na Pedra da Moura Encantada, e unha primeira restitución fotográmetrica así o revelou.

Non foi doado resolver alguns trazos debido o seu mal estado de conservación e o feito que nalgunhas partes os sulcos parecen estar cortados polo motivo reticulado e algún desconchado na parte esquerda do motivo. 

Despois de diversos tratamentos fotográficos e de restitución tridimensional, coido que fun quen de trazar a figura completa, desvelando o que me pareceu de principio: unha figura de serpe replegada sobre si mesma coa cabeza no interior da figura e o rabo entre as duas espiras da esquerda.

Reconstitución fotogramétrica e calco

Non é, en ningun caso, unha representación de un laberínto clásico, nin moito menos, como se repite unha e outra vez nas distintas publicacións que tratan destas figuras, froito da impericia e da dificultade que conleva o tentar reproducir unha figura tan complexa.

A pretendida dificultade de realización de unha figura de semellantes carácteristicas, do mesmo xeito que ocorre cos gravada na Pedra da Moura Encantada non é tal no momento que asumimos que pode ser feita sin dificultade mediante o uso de una corda repregada de moi diversos xeitos, que daría lugar a figuras tradicionalmente denominadas seudolaberíntos ou laberíntiformes.

Disposición  inicial do plegado da corda

Segundo paso

Terceiro paso

Cuarto paso

Resultado final.

Resulta descorazonador contemplar como nas publicacións especializadas seguese a falar de maneira absolutamente acrítica de figuras laberínticas, sin cuestionarse nin por asomo a posibilidade que deixen de ser figuras xeométricas e pasen a ser representacións zoomórficas, como creo que é evidente.

Temos así que asistir asombrados a verdadeiros exercicios de funambulismo cínico e crédulo, repetindo unha e outra vez conceptos e interpretacións que dan vergoña allea, e mais cando veñen de pretendidos expertos na materia. O dano que a investigación se leva infrinxido o longo de caseque un seculo, como consecuencia da manipulación gráfica da figura da Moura Encantada representada na sua rocha homónima por parte dos Sobrino e os seus seguidores, non ten trazas de esvairse, mais ben estáse a consolidar por parte dos novos seguidores (ou mais ben adoradores) que incapaces de pensar por si mesmos, seguen as suas doctrinas como si de un novo testamento se tratára.

E con estas actitudes tan conservadoras non se avanza no coñeceménto e valoración de unha das mais senlleiras mostras do noso Patrimonio.

Mágoa.

A SERPE DO VILAR

A SERPE DO VILAR

Restitución dixital do motivo principal

A estación de arte rupestre do Vilar, en San Xoan de Poio, foi dada a coñecer por Miguel Anxo Sartal Lorenzo no ano 2001. No seu inventario identifica 11 rochas con gravados en distinto grado de conservación. Como consecuencia dos incendios forestales do ano 2006 moitos dos motivos sofriron grandes desperfectos, que se suman os xa padecidos anteriormente por acharse en unza zona de extracción tradicional de pedra de construcción que mutilou e deixou gravemente afectados moitos dos gravados. A todo isto hai que sumar a desidia e o abandono no que se atopa actualmente por parte das autoridades municipales e autonómicas que fan que a sua pervivencia esté seriamente comprometida como acontece coa inmensa maioria dos petróglifos de Galicia e do Concello de Poio en particular, que non dubída en dilapidar cantidades vergoñentas de diñeiro en actividades festivas de determinadas actuacións musicais de comportamentos cuasi mafiosos, e non dispón de recursos para limpar o entorno dos gravados e poñerlles unha mínima sinalización informativa.

Estado no que se atopan as rochas gravadas

En datas recentes estiven a facer os levantamentos fotogramétricos de algunha das rochas coa previsión de que alomenos quede constancia da sua riqueza de motivos e como denuncia do indecente estado de abandono en que se atopan. Abonda con comparar a situación na que se atopan similares manifestacións histórico-artisticas en paises como Noruega, Suecia, Gran Bretaña, Irlanda, Francia ou Italia para darnos conta da incultura dos responsables políticos tanto municipales como autonómicos, sobre todo estes últimos que se negan a solicitar a declaración da nosa Arte Rupestre como Patrimonio da Humanidade.

A PEDRA DA SERPE

Propoño denominar asi a rocha que na publicación citada o principio está mencionada como rocha numero 9, pola sua singularidade, polo motivo nela representado e porque supón a confirmación da abundancia de ofidios nas representacións tradicionalmente consideradas como combinacións circulares, que a raiz do desenmascaramento da manipulación levada a cabo na representación do principal gravado da Pedra da Moura Encantada en Mogor, Marín, e deixando de lado o seguidismo que se leva feito no ultimo século a hora de interpretar este tipo de gravados, cambiando o paradigma, e sobre todo ollando moitos destes gravados como representacións en baixo relevo e non somente como sulcos, o numero de ofidios, aumenta de forma exponencial.

Coido que xa se fai imprescindible, para o mellor estudo de moitas das combinacións circulares e laberínticas, a sua inclusión dentro dos motivos zoomorfos e deixar nos motivos xeométricos aquelas combinacions mais sinxelas. Deste xeito coido que se daría un pulo o estudo do significado de tantas representacións de ofidios e a sua pervivencia o longo de, alomenos, tres milenios.

O seu descobridor advirte, coido que nun magnifico exercicio de honradez intelectual: “...as reproduccións que fago (ou quizais, mellor dito, as aproximacións ás reproduccións) son feitas a ollo a través do que vin nas rochas e nas fotos, polo tanto quero que se acollan con moito coidado.”

Debuxo do descobridor

Na sua descripción, como non podia ser doutro xeito o estar condicionado polas interpretacións tradicionais, e probablemente polo estado no que se atopaba a rocha, fala de duas combinacións de circulos concéntricos de distinto tamaño, unha gran cazoleta e varias cazoletas pequenas no interior da combinación circular mais grande.

Reconstitución dixital da rocha

Sin embargo, o que aparece na restitución fotogramétrica e unha figura totalmente distinta. A gran combinación circular é en realidade unha figura espiral arredor de un grupo de cazoletas que amosa na sua parte esquerda unha cabeza ben delineada e un trazo que parece indicar a lingua.

Trataríase entón da representación realistica de unha serpe acobillando unha posta de ovos, tal como acontece na natureza, o que indicaría un grado notable de observación por parte do que realizou a figura.

Culebra de anel coidando os ovos

A pequena combinación circular foi cortada para a realización da gran cazoleta, que podería ter (si botamos a imaxinación a voar, cousa non recomendable) unha función de vaso de ofrendas, en relación con algún tipo de ceremónia que poideran ter lugar na devandirta rocha, pois e moi dificil pensar que o traballo de gravar estas figuras fose puramente ornamental

As interpetacións que poidan darse a este feito, están ainda por estudar. Non e este o único exemplo no que a serpe arrodea os ovos, como acontece en moitos dos gravados que veño estudando. Ábrese en todo caso, unha novedosa e coido que moi interesante, liña de investigación á que invito a todos aqueles que sexan capáces de desprenderse dos prexuizos inducidos por unha burda manipulación. Coido que non vai a ser tarefa fácil, sobre todo si temos en conta que o centro de interpretación da Arte Rupestre, referente en todo Galicia, está dirixído por unha persoa que non dubida en publicitar e resaltar a figura manipulada que condicionou a investigación nos últimos tres cuartos de século.

PETRÓGLIFOS E COMETAS

PETRÓGLIFOS E COMETAS

Cometas gravados na Portela da Laxe

Inicio con esta entrada unha serie de escritos acerca da presencia de representacións cometarias nos petróglifos galegos, tentando abrir novas vias de investigación e achegamento os motivos que en eles aparecen gravados. Teñense feito, con distinta fortuna, nos ultimos anos intentos de vincular os gravados rupestres e as rochas nos que se atopan con distintas orientacións astronómicas correspondentes a momentos determinados dos ciclos estacionais. Eu desde aquí pretendo dar outro enfoque a este tipo de aproximación, complementandoas ou ampliando os campos de investigación.

Comezo con unha das rochas que me parecen mais singulares no repertorio dos motivos gravados e que nunca foi estudada nin reproducida na sua totalidade, permanecendo en un absoluto abandono, como a inmensa maioria das estacións de Arte Rupestre galega por parte das autoridades da Xunta de Galicia, reponsables ultimas da sua destrucción.

Vista cenital da rocha na que se aprecia o seu abandono e os restos do incendio sufrido fai uns anos

Trátase da Portela da Laxe en Viascon, Cerdedo-Cotobade, a que dediquei unha das entradas deste blog e que é sobrevivinte do grupo de cinco rochas con gravados dos cales catro foron destruidas a finais dos anos 70 do seculo pasado para a ampliación da estrada Pontevedra-Ourense e que aparte pequenos estudos sobre motivos concretos (esvásticas e paletas), permanece sin un estudo de conxunto.

Ten baixo o meu punto de vista e a falta de estudos mais extensos, unha dais mais numerosas representacións de simbolos cometarios merecentes de unha monografía especifica polo seu valor e singularidade.

1 A ESVÁSTICA

Entre os simbolos de difusión mundial, sin dubida a esvástica ou cruz gamada e os seus derivados, trisquéles, tetrasquéles, trinácrias, láuburos ou rosas camúnas, é un dos mais amplamente representados. Tanto é así que non se pode recurrir as teorias difusionistas para xustificar a sua aparición nas mais diversas cronoloxías e culturas dos cinco continentes.

Tradicionalmente, na bibliografía histórica (caseque toda ella referida a Eurasia) ven sendo interpretada como unha representación solar que derivou en simbolo de boa sorte en algunhas relixións maormente do sul e sudeste asiatico.

A pesares dos que siguen mantendo a sua relación coa figura do sol ou o seu percorrido o longo dos ceos, as probas de que se dispoñen distan moito de confirmalo.

En moitos lugares aparece formando parte de unha tríada xunto co Sol e a Lúa, polo que non parece haber motivo para duplicar a representación do sol ou o seu camiño. E mais, en moitos gravados no Tibet, aparece sobre a esvastica un motivo descrito como con forma de lágrima que ben poderia ser unha coma cometaria.

Gravado da Idade do ferro no Tibet

Este simbolo de catro brazos doblados que parten de un centro comun, foi adoptado oficialmente e convertido en sinonimo de horror polo réxime da Alemania nazi, pero houbo unha época moi anterior na que as esvásticas abundaban e eran simbolos benignos coñecidos por caseque todalas culturas do planeta.

¿Como chegou a establecerse este simbolo nas antigas culturas da India, China, Tibet, SO norteamericano, Mexico Maya, Brasil, Gran Bretaña, Galiza, Exipto, Turkia, Nixeria, Centroeuropa, e Irán entre outros lugares?

A esvástica é un autentico enigma: un simbolo de miles de anos de antiguidade que o parecer non nace espontaneamente, pola sua complexidade, na mente das personas nin se transmite primariamente de cultura en cultura, polo que estaríamos diante de un problema irresoluble.

Sin embargo, si a esvástica tivera o seu orixen en algo aparecido no ceo, algo que poideran observar culturas moi separadas, resolveriase o misterio.

De entrada, esa idea parece moi alonxada da realidade poola sinxela razón de que hoxendía non hai no ceo algo que semelle unha esvástica resplandecente. Pero basta con botar unha ollada os debuxos e fotos dos surtidores que proxecta un núcleo cometario para percibir que ahí hai os elementos necesarios para crear un prodíxio deste tipo.

Tormenta dos meteoros das Leonidas 1833

Imaxinemos entón unha escea no que catro ou cinco mil anos mais tarde será coñeceido como Viascón. Nas noites dos ultimos meses grandes prodixios se viran nos ceos nocturnos. As estrelas parecian caer na terra, o terror daquelas xentes tiña que haber sido absoluto. Os grandes meteoroides vaporizantes (bólidos) en unha atmósfera cargada con polvo de cometa producirián efectos visuales inusuales. Refracción, reflexión e posiblemente emisión secundaria entran en xogo como cando un obxecto considerable salpica en unha atmósfera cargada de aerosol comprimindo moléculas de gas contra motas de polvo co arco da sua onda de choque ate que o obxecto se vaporiza, alumeando as múltiples capas de compresión de gas e entullos separados. Desde o chan esto podería parecer como si un deus tirara unha pedra no estanque del ceo. E moi probable que un gran sector del ceo enchérase de tales fenómenos. Anque a intensidade podería variar de ano en ano os nosos antepasados, agardaban sen dubida, un espectáculo de luz bastante desconcertante en determinadas epocas do ano e, un dia unha gran cruz coas puntas curvadas apareceu no ceo, visible incluso a pleno dia.

Diagráma de Jon Lemberg. en Comet de Carl Sagan e Ann Druyan

Posiblemente especularían sobre o seu significado, o presaxio ou a importancia relixiosa. As xentes decidiron copialo en unha rocha onde xa anteriormente se foran gravando fenomenos similares coa intención de que quedaran rexistrados por si algún dia un deses fenomenos rematara con eles, ou ben poder prever si se repetirian con algunha periodicidade.

Todo o que acabo de dicir, non pasa de ser unha mera especulación. A forma da esvástica non e moi diferente das estructuras en molinete observadas en moitos cometas. Recentemente no cometa Bennet 1970.

Cometa Bennet 1970II

Si estudamos esas formas, poderemos aceptar a posibilidade de que si pasa perto da terra un numero suficiente de cometas con surtidores, tarde ou cedo chegará algún que presente unha forma parecida a unha esvástica. Pero por si solo, este argumento e insuficiente para convencernos do orixen cometario do simbolo. En un tema tan especulativo falta polo menos un elemento de proba directa.

Fragmento do libro de seda de Mawangdui con representacións cometarias.

E é aquí onde entra o achado en unha tumba da dinastía Han en Mawangdui, China de un antigo atlas de seda con figuras cometarias do seculo III ou IV adC, pero trátase de unha antoloxía de observacións cuxa antiguidade e moito maior. Nel figuran 29 modelos de cometas, xunto con descripcions e presaxios relativos a cada un. O numero 29 representa unha esvástica con unha descripción mais extensa que a dos demais. Esé é, coido, o elemento diferenciador e que permitiria identificalo co que esta gravado na Portela da Laxe en Viascón.

E un cometa que pode aparecer nas catro epocas do ano, o que indicaría un cometa de ciclo corto, posiblemente de uns catro anos o que coincidiría coas distintas representacións que aparecen no petróglifo e que irei describindo en sucesivas entradas deste blog.

Para a elaboración deste escrito seguin a publicación Comet de Carl Sagan e Ann Druyan, 1985 do que tomei moitos datos.