lunes, 24 de agosto de 2020

NOVAS REPRESENTACIÓNS DE EMBARCACIÓNS PREHISTORICAS NOS PETRÓGLIFOS GALEGOS: OUTEIRO DO CRIBO

 

NOVAS REPRESENTACIÓNS DE EMBARCACIÓNS PREHISTORICAS NOS PETRÓGLIFOS GALEGOS:

OUTEIRO DO CRIBO

Representacion  da nova embarcación


O petróglifo do Outeiro do Cribo foi dado a coñecer en 1978 1 e dende entón, como acontece con demasiada frecuencia, pasou a ser citado na bibliografía de un modo acrítico sin que ninguén mais se aproximara o seu estudo nin a verificar si o que nel se di correspóndese co que hai gravado na rocha, si exceptuamos a realización de un novo calco dous anos despois2.

Os seus descubridores, o tratarse de un traballo feito a pouco de licenciarse e case sin experiencia, centrarónse maiormente na figura do labirínto, por tratarse de un tema novedoso e moi escaso naqueles momentos, e facendo unha lectura superficial do resto dos gravados da rocha. Elo fixo que non se prestara demasiada atención e non se leran adecuadamente os motivos, sobre todo os mais achegados a figura do labirínto que por estar repicados non se lles concedeu a importancia que creemos que teñen.

1 Grandío de Fraga, Eduardo e Rodriguez Casal, Anton A. O petroglífo fo Outeiro do Cribo na Armenteira (Pontevedra)Novos datos pro estudio dos motivos labirínticos en Galicia. GALLAECIA 3-4 1978

2García Alen, Alfredo e de la Peña Santos, Antonio. Grabados rupestres de la Provincia de Pontevedra. Fundación Pedro Barrié de la Maza, 1980


Comparativa entre os calcos publicados e a fotogrametría.


Por elo, queremos facer unha revisión a partires da utilización das novas tecnoloxías de reprodución de imaxe e tratamento fotogramétrico das mesmas que nos permitiron constatar a presenza de novas figuras, e distintas técnicas de gravado en toda a superficie da rocha.


Mapa de situación


O gravado sitúase o N. da Ria de Pontevedra en unha rocha denominada Pedra do Cribo, no lugar de Campo da Cepa, parroquia de Santa Maria da Armenteira, Concello de Meis, provincia de Pontevedra. Coordenadas Latitude: 42,455102, Lonxitude: -8,733771, Altitude 494 m. s.n.m. e a uns 8 km en liña recta do seu paralelo mais próximo: o labirinto dos Campiños en Mogor, Marín.



Panel superior


Os motivos distribúense en tres grupos ben delimitados pola orografía da rocha. Na parte superior, a figura de un labirínto canónico e catro representación de distinta factura que coidamos son representacións de embarcacións prehistóricas.



Panel central


Diferenciadas da anterior por un rebaixe transversal que presenta na sua porción central un esconchado feito con un instrumento metálico coa intención de rachar a rocha para buscar algún tesouro, como está documentado en outros gravados rupestres do NO1, feito entre as cornas de unha figura de un cervo de sucos moi desgastados que coroa o panel central, no que figuran unhas seis ou sete representacións de cuadrúpedes en distinto grado de desgaste. Unha análise detallada do desgaste da rocha permítenos aventurar que pode ter sido feito de maneira intencionada, borrando parte dos gravados para poder gravar outros sobre eles.



Panel inferior


Separado por unha diaclasa con un elevado grado de desescamación está o grupo inferior no que destaca unha combinación de dous círculos concéntricos con posible cazoleta central, tamén agredido igual co cervo da parte central descrito anteriormente, unha figura de un cervo de ampla cornamenta, un cuadrúpede mais pequeno e de sucos moi gastados, unha figura que semella un un antropomorfo portando un báculo ou bastón, e na parte da esquerda unha figura que semella o corpo de un cuadrupede en oco e un xinete que, por estilo e técnica, presenta dificultades de adscrición prehistórica.

Atendendo a técnica e o diferente grado de erosión dos gravados, podemos establecer polo menos tres etapas ben diferenciadas. A mais primitiva, a dos sucos mais erosionados poderían corresponder o pequeno cuadrúpede inferior, os diversos fragmentos de animales os que superpuxeron as figuras do gran macho central e o animal que parece arrastrar unhas varas e a figura da embarcación mais elaborada.

Unha segunda fase corresponderíase coas figuras dos dous grandes cervos, os circulos concéntricos, o probable antropomorfo e a figura do labirinto .

A terceira fase, sin que poidamos precisar a data en que foi realizado, corresponderian as figuras do xinete, as tres embarcacións e a figura do cuadrupede que arrastra as varas, sin que podamos precisar o aspecto que poderían ter antes da sua manipulación.



Representacion de embarcacións, algunhas repicadas.


O que coidamos que singulariza este petróglifo e, sin dubida, a primeira asociación de figuras de embarcacións con un labirinto, o que nos permite facer unha relectura da figura que acompaña o gravado principal da Pedra da Moura Encantada en Mogor, sobre a que xa tiñamos as nosas sospeitas.


Detalle da probable embarcación da Pedra da Moura WEncantada, Mogor, Marín.


Os gravados asociados o labirinto e que amosan evidentes sinais de repicado, son definidos polos seus descobridores como “un motivo indescifrabel e atípico, formado por un apéndice coroado por un cadrado. A sua dereita un circo concéntrico incompleto” descripción baseada na observación desde un punto de vista inferior da pedra e claramente erronea en canto a descripción do suposto “circo concentrico” que estaría situado a esquerda según eles os describen e que se trataría de unha figura en omega invertida e similar as representacións de embarcacións do petróglifo da Borna en Meira. O outro motivo que describen como “apendice coroado por un cadrado” creemos que representan duas embarcacións similares e de distinto tamaño con paralelos tamen no petróglifo da Borna antes mencionado.





Completa a descrición desta parte da rocha (un auténtico palimpsesto no que se borraron e gravaron novas figuras, como resulta apreciable na fotogrametría con partes mais claras e lisas con respecto a rugosidade xeral e sucos case imperceptibles e que precisarían de unha análise mais exhaustiva, pero que os meus medios non me permiten facer) unha figura, inapreciable para os descubridores e para os autores dos calcos, indubidable de unha embarcación con casco delimitado por dous segmentos curvos e proa e popa elevadas con un prótomo na primeira (diante da que se aprecia unha pequena combinación de círculos concéntricos) enriba da cal se percibese unha figura antropomorfa e uns trazos aparentemente desconectados dos elementos construtivos.



Restitución fotogramétrica.



A identificación proposta sobre as figuras repicadas xurdiu fai moito tempo pola semellanza formal con unha representación moi esquemática de unha embarcación de tipo nórdico de época medieval, concretamente algún tipo de drakar viquingo, pois o feito de estaren repicados manifestaba unha orixe histórica. Non foi até o descubrimento da embarcación mais elaborada e de sucos moi desgastados que nos replantexamos a atribución netamente prehistórica do conxunto dos gravados preto do labirinto. Coincidiu no tempo co estudo que estamos a facer do petróglifo da Borna onde, entre as numerosisimas representacións de embarcacións atopamos algunha semellante a estas e que solo difire na angulosidade dos seus trazos.


A interpretación destas figuras e a sua relación co labirínto serán merecentes de un estudo mais profundo, mais agora queremos dalo a coñecer, pois estamos seguros que para moitos estudosos da arte rupestre, dos labirintos, e das representacións de embarcacións, abrir unha nova ventá a posibilidade de buscar contactos mediterráneos (que nos non compartimos polo agora) para estes elementos singulares, e que pouco a pouco van a ir cobrando importancia, poden contribuir a demostrar que non sempre ex oriente lux.



1Aparicio Casado, B. Segredos ao descuberto. Pegadas de canteiros e de buscadores de tesouros nos petróglifos galegos. 2017

martes, 14 de enero de 2020

O RAIO AZUL


O RAIO AZUL


Raio azul. Recorte da foto orixinal.


De entre os fenómenos ópticos que soen acompañar os solpores en todo o mundo, poucos son tan populares como o raio verde, sobre todo pola novela romántica Le Rayon vert, do escritor francés Jules Verne na que narra a busqueda por parte de unha parella de unha posta de sol onde se poida ver este fenómeno, pois como di a lenda, si dúas persoas o observan o mesmo tempo quedaran unidas para sempre. 



Tamén contribuíu a sua popularidade o feito de mencionarse en unha das películas da serie Piratas do Caribe: A fin do mundo, do ano 2007 o que fixo que moita xente se interesara por ese fenómeno solar anque desde unha interpretación superficial e máxica. 

Este mal chamado raio verde, posto que non é un raio (é un escintileo) non é simplemente unha lenda, é un fenómeno óptico real produto da refracción e dispersión da luz do sol cando se atopa cerca do horizonte. que pode ser admirado por todo afeccionado a natureza que o busque con paciencia.


Raio verde desde o mirador de Cotorredondo, Vilaboa 17.03.2013

A maior cantidade de atmosfera que atravesa a luz no solpor ou no amencer actúa como un prisma que a descompón no espectro de cores do arco da vella. Estas cores desaparecen detrás do horizonte un por un, empezando polo vermello seguido polo laranxa, amarelo, verde, azul e violeta.

Os amarelos e os verdes soen ser os mais comúns xa que o azul e violeta son con frecuencia esvaídos pola propia cor do ceo.


Adaptado de: http://www.tboeckel.de/EFSF/efsf_ps/greenflash_04/spuren.jpg

As cores dos escintileos verdes ou azuis dependen principalmente da claridade do aire. Agora e posible simular estas cores de maneira bastante realista, incluíndo os efectos de atenuación e dispersión de aerosois, así como a extinción pola atmosfera molecular.

En ocasións moi raras o escintileo azul e tan intenso que permite a sua visibilidade xusto por riba ou sobreposto o verde.




Raio azul 2


Esto e o que aconteceu o dia 11 de xaneiro do 2020 mentres estaba na praia da Lanzada no Concello de O Grove, Pontevedra as 18:25h.


Parhelio


Foi unha posta de sol espectacular. Comezou coa presenza a dereita do disco solar de un Parhelio moi intenso, que se mantivo uns dez minutos antes do solpor, e despois de que o sol se ocultase, tiven a oportunidade de ver un tenue Pilar solar. 


Pilar solar

O raio azul e un fenómeno rarisimo. Coido que é a primeira vez que se rexistra en Galicia, e en España só teño coñecemento de un rexistrado desde o observatorio do Roque de los Muchachos nas illas Canarias no 2006. 

Podo dicir que fun moi afortunado, pois si ben, o raio verde o levo fotografado varias veces desde fai dez anos, e os parhelios e pilares son mais abundantes, o raio azul foi a primeira vez que o puiden fotografar. 


jueves, 9 de enero de 2020

FONTECOVA, PROSPECCIÓN XEOELECTRICA 1979




FONTECOVA

PROSPECCIÓN XEOELECTRICA, 1979





Vistas do xacemento nos anos 1980 e 2017. Na primeira fotografia en amarelo as areas excavadas con anterioridadea 1979, en verde a zona prospectada .




Cumplense estes días corenta anos da primeira vez que se realizou unha prospección xeoléctrica aplicada a arqueolóxia en Galiza Un feito no que fun pioneiro e que permaneceu case inédito ate hoxe.

Nos inicios da década dos anos setenta do século pasado, cando tiven os primeiros contactos coa arqueoloxía a raíz de achado casual de un machado de bronce no castro de Montealegre e hoxe depositado no museo de Pontevedra, a investigación arqueolóxica en Galicia non era pobre, senón paupérrima e as novas técnicas aplicadas a prospección non destructiva era ciencia ficción.

Limitábase esta, salvo contadisimas excepcións, a xacementos do Neolítico (mámoas), petróglifos, algún castro, algún xacemento galaico romano e algo medieval. Nada ou caseque nada se sabía de xacementos que se apartaran de esas tipoloxías.

A catalogación arqueolóxica, mais que na Universidade, estaba limitada o traballo de algúns museos, entre os que destacaba o Museo de Pontevedra, cuxa Carta Arqueológica de la Provincia de Pontevedra elaborada por Alfredo Garcia Alén, por entón Segredario do Museo e publicada conxuntamente co entón director José Filgueira Valverde, foi a que me abriu os ollos diante de un mundo até entón caseque descoñecido.

Comecei entón unha laboura de catalogación sistemática da comarca do Morrazo, a que se sumaron outros entusiastas Antonio Nores Soliño, José Suarez Mariño, entre outros nos seguintes anos.

Foi así como o Morrazo pasou a ser nos anos 70 e 80 un referente punteiro na investigación, catalogación arqueolóxica e etnográfica, a pesares dos atrancos por parte da facultade de Historia onde moitos dos achados de aqueles días non foron suficientemente valorados, e mais, moitos deles resultaron absolutamente descoñecidos, caso do primeiro fragmento de campaniforme cordado achado fora de contexto funerario ou as primeiras cerámicas con decoración cardial, até entón totalmente inéditas no NW hispánico.

Sin embargo, a miña entrada como membro da Sección de Prehistoria e Arqueolóxia do Instituto Padre Sarmiento de Estudos Galegos, adscrito o CSIC, propiciou que abordara co seu respaldo unha serie de actuacións que, anque foron publicitadas en distintos Seminarios, non tiveron reflexo nas publicacións da época.

I.- INTRODUCCIÓN E ANTECEDENTES.

A fins do ano 1973 tivemos coñecemento por parte de D. Xesús Alvarez, dono da finca chamada "FONTECOVA", no lugar de Casal, parroquia de San Martiño, concello de Moaña, da existencia de unhas fosas abertas no xabre. A primeira aparecera cinco anos antes ao facer as cimentacións para a sua casa. Polos datos aportados tratábase de unha fosa en forma de pera, de aproximadamente un metro de fondura e cerca de un metro de diámetro na boca. Estaba chea de terra mesturada con pedras de diversos tamaños, entre elas unha laxe que amosaba no seu medio un furado de uns cinco cm. de diámetro. No fundo, enriba de unha laxe con evidentes señales de ter sido queimada, había un vaso de forma globular, fondo plano e bordo lixeiramente volto cara a fora, cheo de terra mesturada con cenizas ou carbóns. Moi preto da laxe do fundo apareceu un machado de pedra pulida, que é o único resto conservado, xa que o vaso foi desfeito polo informante.


As tres fosas excavadas en 1974


No ano 74 fíxose a primeira prospección do terreo coa participación de persoas que daquela estaban vencelladas o Museo de Pontevedra. Nesta ocasión descubriranse tres fosas de forma hemisférica, que proporcionaron abundantes anacos cerámicos, un vaso troncocónico case completo, un pequeno anaco de metal (cobre ou bronce) e varios muíños fragmentados. estes materiais están practicamente inéditos. 

Neste mismo ano, as chuvias puxeron o descoberto no medio do carreiro que bordea a finca polo S. unha nova fosa que contiña dous vasos deitados os que lle faltaba unha mitade an sentido lonxitudinal, acompañados tamén de un machadiño polido. lstes materiales dós que apresentamos un deseño, foron depositados polos achadores no Museo de Pontevedra. Tratabase tamén niste caso de una fosa hemisferica de cerca de 90 cm. de diametro na sua boca e 60 cm. de fondo. 

No ano a seguir fixose unha nova prospección destinadaa delimitar o xacemento polo lado do naciente, dirixida por Alfredo Garcia Alén. Puxeronse o descoberto varias fosas somellantes as atopadas nos anos anteriores,pero de menor tamaño, recollendose abundantes anacos de muiños, una machado polido, e unha gran cantidade de anacos ceramicos, entre os que habia dous fragmentos de moldes de fundición, un deles correspondente a unha ponta con forte nervadura central. Istes materiales, coma os anteriores permanecen inéditos. 

No ano 78 ao facer unhas labores na finca, voltou a atopar tres novas fosas, que foron excavadas polo que suscribe e Antón de la Peña. Duas correspondian o tipo hemisferico xa rexistrado en anteriores anos e unha delas tiña forma cilindrica, ocupada casi enteiramente por un gran muiño de pedra. Os resultados de esta excavación foron comunicados no seu dia a Sección de Prehistoria e Arqueoloxía do Instituto Padre Sarmiento de Estudios Gallegos.

REALIZACIÓN DA PROBA

A mediados de diciembre do ano 79 comunicoume o dono do terreo que iba a un alpendre nunha zoa non prospectada e na que era probable que apareceran novas fosas. Comunicado o feito a Sección autorizaronme a facer unha prospección xeoeléctrica, coa intención de ver si o aparello que eu posuia pola miña actividade profisional era aplicable a Arqueoloxía, e de dar resultados positivos aplicalo en outras ocasións. 

O aparello usado e un medidor de resistencia de terras (telurómetro) marca GOSSEN,mod.A-317, fabricado na Alemania. Ten a ventaxa de conter no mismo aparello lixeiro, os circuitos de corriente enerxetica e de medida, facendo que as medidas sean rapidas e sinxelas. A principal desventaxa e a sua pouca potencia e non e apto para o seu emprego en circunstancias desfavorables, por exemplo cando a resistividade superficial e moi elevada. O tipo de estendemento empregado foi o Wenner de sondeo horizontal descrito no 1964 por Edmondo Carabelli da Fondazione Lerici do Politecnico de Milán. Este tipo de sondeo non é o que mellores resultados da, pero e o unico que permite o aparello. A precisión das medidas ven marcada polo fabricante en mais ou menos 2,5% da lectura. 

A primeira proba e posta a punto do aparello fixose sobre a zona excavada no ano 78, xa que dispoñia do plano de situación das fosas e o feito de estar cheas de chatarra oon predominio de materiales metalicos, o que nos daría unhas oscilación bastante grandes na resistividade,como asi foi.

Unha vez determinada a resistividade do terreo no que iba a facer o sondeo, que quedóu establecida en 45 ohmios/m., e determinada a profundidade da capa humica en uns 30 cm. coloquei os electrodos nunha barra de bakelita, separados entre si 30 cm., o que lle daba rixidez e posibilidade de desplazalos oonxuntamente sin alterar a sua separación.

A medida obtida pra resistividade (45 ohmios/m.) foi considerada como nivel 0, estando as demais medidas en 0,5 ou 1 ohmio por enriba ou debaixo de esta.

Procedemos a trazar sobre a zona a prospectar unha serie de lineas separadas 30cm. unhas de outras, facendo as medidas en sentido lonxitudinal cada 30cm. para obter os resultados optimos, estando xa no limite de resolución do aparato. As medicións obtidas pasaronse a un grafico, e mostraron unhas anomalias similares, pero de menor intensidade que as que habian servido de proba.



Folla do caderno de campo co resultado das medicións.


Daqueles traballos non me queda mais que un borrador incompleto e a folla co resultado das prospeccións, as cales foron comunicadas a Sección de Prehistoria e Arqueoloxía do IPSEG en unha xuntanza realizada no Salón de Actos do Concello de Moaña e que constituíron o meu discurso de ingreso na dita Sección.


En xaneiro de 1980 procedín a facer unha escavación de urxencia abrindo unha superficie de uns 20m2, coa intención de confirmar a validez do método usado, e os resultados foron os que se agardaban do estudo das anomalías eléctricas.



Aspecto da escavación unha vez retirada a capa superficial.


Localizáronse dúas fosas de case un metro de diámetro e uns 50 cm. de profundidade e unha de uns 80cm. De diámetro e 30cm. de profundidade, parcialmente arrasadas na sua superficie, probablemente debido as labores agrícolas, o que se manifestaba no feito que acontecía en varias das que se habían escavado nos anos anteriores. Das vasixas de cerámica que contiñan duas delas apenas quedaba o fondo, e a terceira non deu enxoval mais aló de unhas pequenas pedras que poderon formar parte do recheo.









Detalles da escavación.


Os materiales foron depositados no Instituto Padre Sarmiento de Estudios Gallegos.

Diversos avatares propiciaron que a que foi a primeira experiencia deste tipo realizada en Galicia, quedara no esquecemento e permanecera até o dia de hoxe inédita.

Agardo que o Concello de Moaña se implique na continuación destas excavacións aproveitando que boa parte do xacemento está a dia de hoxe practicamente intacto, sobre todo na parte E lindante coa finca que foi de Xesus Alvarez e para quen este artigo sirva de homenaxe.




lunes, 25 de noviembre de 2019

PETRÓGLIFO DA LAXE DAS PICADAS




PETRÓGLIFO DA LAXE DAS PICADAS

DE DESTRUCTORES E SALVADORES DO PATRIMONIO







Na “Conferencia sobre el descubrimiento de insculturas rupestres de Galicia” que Ramon Sobrino Buhigas pronuncia no ano 1928 na sede da Real Sociedad Geográfica, adica a Casto Sampedro, presidente da Sociedade Arqueolóxica de Pontevedra, e o debuxante e primo seu Enrique Campo estas verbas de admiración: “quienes cuantos a estos estudios se dediquen, rendirán testimonio de admiración y profundo agradecimiento por la labor realizada en la materia, base de todo cuanto posteriormente se hizo sobre arte rupestre en Galicia”. 



Estas mismas verbas podo aplicarllas, sin cambiar unha coma, a él mesmo e o seu fillo Ramón Sobrino Lorenzo-Ruza, pola inxente laboura desenvolvida o longo de mais de medio século, co descobrimento, estudo e catalogación de estacións de arte rupestre que culminaron coa publicación do monumental Corpus Petroglyphorum Gallaeciae.


A sua importancia está fora de toda dúbida, pero tampouco está exenta de claroscuros como calquer outra persoa, e o recoñecemento da sua valía, non pode, nin debe, agochar outros feitos de mais dificil aceptación.

Noutras entradas deste blog (1), (2), (3), (4) e (5) intentei demostrar a fraude cometida na Pedra da Moura Encantada en Mogor, Marín e hoxe quero chamar a atención sobre o comportamento no traslado do petróglifo da Laxe das Picadas e a sua peripecia até quedar depositado no Museo de Pontevedra.


O petróglifo na sua ubicación orixinal, 1917.


Este petróglifo estaba situado na tomada de Rey Dominguez en Montecelo, Poio e alí foi fotografado por Ramón Sobrino Buhigas no ano 1917. No estado actual atópase fragmentado en seis anacos e con unhas medidas de 2x1,50 m aprox. Presenta na sua superficie varias combinacións circulares, algunha figura de cuadrúpede e múltiples coviñas as que alude a sua denominación.



Despois da sua publicación no Corpus Petroglyphorum Gallaeciae e algunhas referencias en distintas publicacións de diversos autores, no ano 1951, sin saber os motivos foi partido e trasladado a finca que os Sobrino tiñan na veciñanza como aparece recollido en unha nota do diario de Ramón Sobrino Lorenzo-Ruza.



Diario de Ramón Sobrino Lorenzo-Ruza


Non resulta comprensible esta actuación, pois, no suposto que estivese en peligro, o normal sería que o seu traslado fose o Museo de Pontevedra, que nos anos cincuenta do século pasado, xa tiña recollidos algúns petróglifos, e ademais sería de agardar que as persoas que se interesaban no seu estudo e conservación o depositaran nel e non en unha finca privada.



Evidentemente Sobrino Lorenzo-Ruza era coñecedor desas prácticas, e ademais por eses días estaba a organizarse o III Congreso Arqueológico Nacional que se celebrou en Pontevedra ano e medio despois, polo que resulta de todo punto incomprensible a apropiación para seu desfrute de esta peza patrimonial.


Supoño que o que realmente buscaba, era ter no seu xardín privado un elemento decorativo de primeiro orde, e por si acaso deixou constancia dos gastos do traslado para poder reclamalos en caso de que tivese que depositalo no Museo como sería a sua obriga.

Permaneceu no xardín da sua casa en estado de lamentable abandono até que foi vendida a mediados dos anos 70.




Nesas datas o seu sobriño neto Angel Núñez Sobrino solicitou diante da Comisión Provincial de Patrimonio autorización para trasladalo a Casa da Eira que posúen en Cequeril, Cuntis, como si fose un ben da sua propiedade.




Actas da Comisión Provincial de Patrimonio


A resposta da Comisión autorizando o traslado é lapidaria. Autorízao pero con unha serie de salvagardas. Que se faga co debido coidado e, que houbera sido preferible que se incorporara o Museo Provincial. Na mesma resposta comunica o Patronato do Museo para que fagan algunha xestión nese sentido. Así mesmo a Comisión “lamenta y condena el deplorable estado en que se encuentra el petroglífo”



A recomendación o Patronato do Museo tivo efecto, pois a pesares da intención do solicitante de levalo, hoxendía esta no Museo anque este pretenda vendelo como un logro persoal e o documente con esta carta.




Sería crible de non contar coas actas da Comisión Provincial de Patrimonio onde queda patente a sua intención de quedarse con el en un novo emprazamento.


Para os que coñecimos a García Alén, non nos resulta difícil imaxinar as xestións levadas a cabo para convencelo de que o entregara o Museo anque fora como unha doazón, aceptando de feito a sua propiedade, anque non se fiaba moito del, cando pide que o “donativo tuviese el consentimiento de tus padres y de tu abuela” 



A vista dos datos aportados, queda de manifesto que non se tratou de un donativo voluntario, xa que se asi fora non se pretendería o seu traslado a outra finca familiar, senón que antes de solicitar o traslado, se fixera entrega voluntaria no Museo e xa este xestionaría con Patrimonio o traslado.

El Correo Gallego, 21.10.2012

O mérito de que hoxe o petróglifo se atope no Museo de Pontevedra hai que atribuírllo a Alfredo Garcia Alén, quen coa lexislación vixente no ano 1976, podendo ir coa Garda Civil a incautalo, preferiu facelo como donativo por deferencia a sua avoa “persona a la que respeto demasiado para que hiciesemos algo que ella no aprobase”.



Ben está o que ben acaba




Bibliografía: Nuñez Sobrino, Angel: Ramón Sobrino Lorenzo-Ruza (1915-1959), eximio arqueólogo . Anuario Brigantino 2015, nº 38

Nuñez Sobrino, Angel:Ramón Sobrino Buhígas (1888-1946): materia y forma pétrea señalada y nombrada. Anuario Brigantino 2017, nº 40

El Correo Gallego, Compostela 23.10.2012

viernes, 22 de noviembre de 2019

ESTEVAN MARTIS, REXEDOR


ESTEVAN MARTIS, REXEDOR



Fotogrametría da fachada

Dentro do traballo de reproducción fotogramétrica que estou a facer das inscricións e pedras de armas da cidade de Pontevedra, chamoume a atención unha casa sita na rua Isabel II numero 27. Un exame detido, lévame a poñer en cuestión a atribución da feitoría o rexedor Estevo Martís como tradicionalmente se ven aceitando.

Na sua fachada hai catro escudos, dos cales tres son idénticos. Son escudos cuartelados en cruz, no primeiro e cuarto cuartel unha cuncha de vieira que é a representación simplificada dos Pimentel mentras no segundo e terceiro unha folla dos Figueroa. O que está entre as duas portas ten a ambolos dous lados a seguinte inscrición en tres liñas:

Fotogrametría da inscrición

          ESTA : OBRA: MAN                                      DIU : FAZER:
          ESTEVAN : MARTIS                                      REGYDOR : ERA DE CCCC
                                                                                                                            o
                                                                                                              LXXXVIII



Cuxa traducción sería: ESTA OBRA MANDOU FACER O REXIDOR ESTEVAN MARTIS NA ERA MIL CATROCENTOS OITENTA E OITO, ou sexa no ano 1450.


El idioma gallego , Antonio de la Iglesia 1886

A primeira reprodución foi publicada no ano 1886 por Antonio de la Iglesia na sua obra El Idioma gallego, e fai unha lectura correcta da data, sin embargo nos últimos anos Miguel Costa en Patrimonio galego e en distintos blogs, atribúe a data a era mil catrocentos, considerando a data da terceira liña como unha corrección e dando unha lectura incorrecta, pois esquece o L e le XXXVIII no canto de LXXXVIII


Detalle.

Chama a atención o feito de que as inscricións das tres liñas semellan ser feitas en momentos e posicións distíntas

A primeira que non ocupa todo o espazo dispoñible esta feita en relevo con letras góticas de moi boa factura, entrementres que as inferiores son gravadas e con tipos de letra menos coidadosa. Un exame atento da liña central, permite apreciar que está lixeiramente mais rebaixada con respecto as outras dúas, como si fose borrada a inscricion en relevo que continuaría a liña superior, e unha vez alisada (coa conseguinte perda de materia) procedeuse a gravar a que presenta na actualidade. O feito de que a data apareza cortada pode ser debido a unha incorrecta distribución do texto no espazo dispoñible. A distribución irregular e as os distintos ángulos do picado das letras posiblemente sexa debido o feito de ser labrada estando xa en posición vertical, a diferenza do que acontece coa primeira liña e mais o escudo que semellan se traballados cando a a pedra estaba horizontal no taller.

Por todo elo coido que se trata de un cambio de titularidade cando a obra xa estaba feita e Estevan Martís non fose o que mandou iniciar a obra.

Escudo principal

Completa a descrición a cuarta pedra de armas. Situase no centro da fachada. E un escudo ovalado e cuartelado en cruz no que se representan as seguintes liñaxes: primeiro Figueroa, segundo e terceiro Camba e cuarto Bugarín, sobre o cuartelado en cruz brochante a cruz dos Pereira. Está timbrado con capacete empenachado e arrodeado de rocallas, cuxas armas corresponden a Melchor Francisco de Camba Flores propietario do inmoble segundo Gillermo J. García na sua publicación Heráldica de la zona monumental de Pontevedra, de onde saquei a descrición e atribución dos liñaxes.

viernes, 20 de septiembre de 2019

A PEDRA DA PEREIRA REVISITADA





A PEDRA DA PEREIRA REVISITADA




Restitución fotogramétrica


Unha das nefastas consecuencias que trae consigo a privatización encuberta do noso Patrimonio e a de deixalo en mans de individuos que o único do que se preocupan e de recaudar diñeiro sin importarlles para nada nin a sua formación nin o relato que se lles está a dar os visitantes.



O Centro de Interpretación dos Petróglifos de Mogor, situado no Concello de Marín non é alleo a esas prácticas, mais ben é paradigmático.



No Concello de Marín hai catalogados arredor de cincuenta rochas con gravados, que abarcan practicamente tódolos motivos da arte rupestre do NO, xa sexan esquemáticos ou figurativos, xeométricos ou naturalistas, dos que no Centro de Interpretación solo se mencionan tres ou catro rochas, e ademais, mal. Na Pedra dos Mouros hai tres cuadrúpedes, dos que os guías coñecen un. Da Pedra da Moura Encantada, identificada como tal desde fai mais de un século, seguen a dicir que non saben cal é. E falando de petróglifos de armas, como si en Marín non existise ningún, din o que sigue, que é a transcrición do que nos contou un arqueólogo que facía de guía en días pasados: 


...Bueno, los (petróglifos) figurativos. Los figurativos son tradístas...Normalmente los representaban en rocas mas o menos inclinadas como estas, como podéis ver. Incluso a veces tan inclinadas como estas (outras)..sobre todo muchos de armas: espadas, puñais, alabardas...¿Sabeis lo que es una alabarda? Es una especie de mazo de la época del bronce, mas o menos... del cobre un poco anterior,...escudos. Hay, por ejemplo, en Gondomar Auga da Laxe, un gran panel para ver de frente con muchas armas. Parece ser que según algunos investigadores esos petroglifos de armas, digamos, estaban delimitando el terreno de la tribu. Era una especie de señal de aviso, digamos, por si alguna tribu que viniera de afuera viera eses grandes paneles y dijera:...¡Hey! cuidado que si entramos en esta zona, pues nos pueden matar...



Calco da autoría de Antonio de la Peña Santos

Fai case trinta anos que de un xeito ou outro e coñecida a estación de Pedrouzos 1 na que se identificaran sete representacións de armas, unha das cales era, e segue a ser a segunda mais grande das que se coñecen nos petróglifos do NO da Península Ibérica. 

Este feito sigue a ser descoñecido a dia de hoxe polos guias do Centro, e que coa aplicación da fotogrametría dixital supera entre puñais e espadas (16) as doce da Auga da Laxe. (Teño noticias de prensa que o facer a fotogrametría en datas recentes apareceron mais armas, pero ignoro de que tipo)



A principios dos anos 90 do século pasado, para facer un pequeno xardín en unha zona do meu eido que estaba moi maltratada, decidín buscar terróns de herba para facer un recheo e que fora practicable case de inmediato. Para elo, buscando unha herba que polo Morrazo denominase feno que abunda en algunhas pistas forestais que case están sin uso, e nas que a escorrentia colmara as beiras nas que crecía de maneira abundante, cheguei o Monte Veciñal en Man Común de Santo Tomé de Piñeiro, no monte da Laxe a uns 450 m. o NO da mámoa de Pedralonga.



Comecei a arrincar terróns na parte superior de unha laxe que penetraba debaixo da pista en unha zona que apenas chegaba os 15 cm. de potencia e a medida que os iba sacando, foi quedando o descuberto a laxe na que asomaba unha coviña. Revisei entón a parte que estaba descuberta que presentaba unha forma alombada con unha pendente pronunciada cara a o SO, en cuxa base podíanse ollar os característicos gravados de José Meijón que tanto abundan nas rochas da zona.



A Pedra da Pereira nos tempos da sua descoberta

Aproximadamente a dous metros de onde estaba arrincando a herba, distinguíase unha figura semellante a silueta de unha conifera, que non foi difícil identificar como un puñal similar o aparecido uns anos antes en unha cista en Atios, Porriño.

Unha vez rematada a limpeza da parte superior, descobrin varias figuras de armas entre as que destacaba unha gran espada de case 1,50 m. de largo, da mesma tipoloxía que a que era visible.



Dada a desvinculación que por aquela entón tiña do Museo de Pontevedra, despois do falecemento do que fora seu Secretario, Alfredo García Alén que era a persoa a quen facilitaba os datos de tódolos xacementos que atopara na década anterior, non comuniquei nin este nin outros achados pola mesma zona e que coidei quedaran inéditos. Volvín a visitalos a mediados dos 90 en compañía de José Suarez Otero que confirmoume a importancia dos achados.



Como na beira da rocha na sua parte S medraba unha pereira brava (Pyrus cordata), denominei a rocha como Pedra da Pereira, e con tal nome deina a coñecer na prensa en Xuño do 2011.


Descubrín entón que nos case 20 anos transcorridos desde que a desenterrara, fora inventariada co nome de Pedrouzos 1, nome a todas luces errado e que induce a engano, pois non esta no monte dos Pedrouzos, senón no da Laxe e crea confusión cos que si hai nos Pedrouzos.


Estado actual (Setembro 2019).


A rocha de granito de dúas micas e grao fino mide na parte descuberta sete por seis metros aproximadamente, está orientada cara a o S en un pequeno val en cuxa parte superior se encontra, e a dia de hoxe en un estado de absoluto abandono, completamente rodeada de silvas, toxos, fentos, piñeiros e eucaliptos a imaxe do que ocorre coa inmensa maioría dos petróglifos galegos.



Na época do seu descubrimento fixera unha reprodución pola técnica do frottage dalgún dos motivos principais e que aínda conservo e que se reproducen por primeira vez.



Reprodución polo método do frottage da gran espada, no que é claramente visible unha das duas armas superpostas.


En este pódese ver sobre a parte distal da folla da espada principal unha das dúas follas nas que non había reparado no seu momento, e que coas nove localizadas unha vez realizado o levantamento fotogramétrico, dou agora a coñecer.



Antonio de la Peña Santos fixo o calco da rocha e publicou un cadro no que recolle as sete armas que identificou. E sorprendente que habida conta do seu ben facer, non fora quen de recoller, xa non digo tódalas gravuras, senón aqueles que incluso en un frottage apresurado poden ser percibidas.



Comparativa do calco de Antonio de la Peña Santos coas suas correspondencias na rocha e a espada da Cista de Atios.

Unha vez realizada a restitución dixital, as sete representacións iniciais pasaron a ser dezaseis en total, convertendo esta rocha en unha das panoplias mais numerosas das que teño coñecemento, xunto co espectacular conxunto da Auga da Laxe en Gondomar. De estas, dez presentan empuñadura en T, mentres que das restantes cinco teñen empuñadura indefinida ou plana e unha a ten arredondada. A maioría das figuras presentan un acusado grado de desgaste, que as fai caseque invisibles en condicións óptimas de luz, e so co emprego da fotogrametría puideron ser identificadas.

Detalle da rocha coa situación dos distintos gravados.


Dúas figuras (11 e 16) parecen representar armas enfundadas na sua vaiña a xulgar polos trazos que as diferencian das demais.

Destaca entre tódalas figuras a de unha gran espada corta de lingüeta de 146 cm. de longo, asi como catro puñais do mesmo tipo pero de menor tamaño, mentres os outros son de folla ovalada de diversos tamaños. 

Sobre a folla da espada mais grande (1), están representados dúas figuras que interpretamos como puñais. Un (2) con empuñadura redondeada e folla ovalada, e outro (3) de empuñadura e folla mais estreita. O grao de desgaste destas dúas figuras non permite apreciar a coetaneidade ou non das mesmas coa figura mais grande.

A figura (4) e do mesmo tipo que a (1) pero de menor tamaño, ten na sua parte inferior outro pequeno puñal (5) e a sua dereita unha folla (6) ovalada.

A dereita da gran espada atopase outra figura de folla ovalada mais apuntada (15), tamén profundamente desgastada, e case tanxencialmente a sua empuñadura pero en sentido vertical con respecto a base da rocha, outro puñal de folla ovalada con empuñadura en T (14). Debaixo de esta, en sentido horizontal, outro puñal de folla triangular (7) e sobre ela un grupo de tres figuras, dúas das cales (8 e 9) teñen follas rectas, apuntadas e empuñadura recta, mentres a (10) ten empuñadura en T e folla ovalada. A da sua esquerda (16), e unha folla triangular con empuñadura en T de dificilisima lectura, e cruzada por trazos que poderían indicar a presencia de unha vaina o mesmo que acontece na (11) e sobre esta dúas follas ovaladas (12 e 13) con empuñadura en T.




Lista das figuras de armas identificadas na rocha



Completan o catálogo os gravados xa plenamente históricos da autoría de Pepito Meijón, tan abundantes nesta como en outras rochas das cercanias. Unha é unha figura de un circulo con seis radios triangulares sobre unha peana que coidamos representa unha custodia (17) e polo menos dúas inscricións (pois o estado no que se atopa a rocha neste tempo impide ver todo o seu perímetro) con senllos escudos e a inscrición JEHOVÁ.



Gravados de Pepito Meijón.


Dada a importancia dos motivos representados, a situación, a visibilidade desta rocha, e a pesares do seu estado de desgaste, que é notorio nos 30 anos transcorridos desde o seu descubrimento, coidamos probable que fora a que deu nome o conxunto do monte onde se sitúa, monte da Laxe.

Este tipo de representacións de armas, son dos pouquisimos elementos que permiten datar os gravados de xeito inequívoco, pois o achado dos seus modelos metálicos en contextos que permiten a sua datación fan deles elementos salientables no conxunto da arte rupestre. 

E por iso que sería de agardar que as administracións implicadas na sua conservación e divulgación, sobre todo o Concello de Marín, puxera tódolos medios para a sua posta en valor, xa que se trata probablemente da segunda maior representación de espadas e puñais nos petróglifos de toda Galiza.